Turnen
Friedrich Ludwig Jahn, 1778 - 1852. Hij wordt gezien als de grondlegger van het turnen, vandaar de bijnaam Turnvater Jahn. Het moderne turnen wel te verstaan, want zoals voor vrijwel alles geldt: de Grieken en Romeinen waren ons voor (en de Chinezen schijnen hen weer ver voor te zijn geweest), want die deden ook al aan gymnastiek. Jahn was waarschijnlijk meer een politiek dier dan een sportdier, want het geheel aan lichaamsoefeningen dat hij bedacht, stond in het teken van bevrijding en weerbaarheid. Bevrijding van de Napoleontische overheersing. De fysieke en morele kracht van het volk diende vergroot te worden en het turnen moest een bijdrage leveren aan de vrijheid en eenheid van Duitsland. In 1811 richtte hij in Berlijn de eerste Turnplatz op, waar trouwens ook aan schermen, zwemmen, hardlopen, ‘spel en dans' werd gedaan. Het was een openluchtgebeuren. In de jaren daaropvolgend werden de toestellen zoals we die nu bij het turnen kennen ontwikkeld én werd de Berlijnse Turnplatz gesloten omdat het door de autoriteiten als onzedelijk werd ervaren, al die halfnaakte mannen en jongens waar onschuldige meisjes en vrouwen knikkende knieën van kregen. In zijn boek Deutschen Volksthum (1819) komen zijn nationalistische en racistische ideeën naar voren. Dus hoe "frisch, fromm, fröhlich und frei" (die vier woorden vormden samen Jahns motto van het turnen) is Friedrich Jahn zelf? Maar goed, waar bemoei ik me mee, ik ben aangesteld voor de taalkundige kant van de sportgeschiedenis, dus snel over naar een nieuwe alinea.
Waarin ik uit kan leggen dat ik Jahns nationalistische sentimenten er niet zomaar met de haren heb bijgesleept. Het zit zo: hij ‘bedacht' het woord Turnen (met een hoofdletter, het is immers een Duits zelfstandig naamwoord) om het woord Gymnastik, een verderfelijke Griekse term, maar niet te hoeven gebruiken. Gymnastiek (en ook gymnasium) gaat (gaan) terug op het Griekse gumnasion ‘openbare plaats voor lichaamsoefeningen'. Van gumnos ‘naakt'. Als je aan sport doet, draag je geen kleren, dat is wel zo lekker. Wat deed Jahn? Hij riep het woord Turnen in het leven op basis van twee bestaande Duitse woorden: Turner ‘jonge soldaat' en Turnier ‘toernooi'. Fijn, zal hij gedacht hebben, een mooie, oerdegelijke Duitse term voor een bezigheid die ons volk krachtig, sterk en weerbaar zal maken. Wat hij daarbij even over het hoofd zag, was dat beide Duitse woorden een Latijnse oorsprong hebben. Het werkwoord tornare betekent ‘wentelen' of ‘ronddraaien', en wie wel eens naar turnwedstrijden kijkt, snapt meteen dat turnen een prima woord is om de gymnastische bezigheden mee te omschrijven. Misschien wel beter dan gymnastiek, want de mannen en vrouwen dragen tegenwoordig wél sportkleren.
De Sportwereld nr. 27 - juli 2002 Gerbrand Bakker