Schermen
Ha, schermen! Eindelijk eens niet zo'n van Angelsaksische elementen doordrongen sport. Schermen is een edele sport, een Franse sport. En garde! Touché! Riposte! Het woord is van Germaanse oorsprong, en is via het Frankisch in het Frans terechtgekomen. De Fransen noemen het escrime, de Italianen spreken over schermire. Met die beide woorden heeft ons woord scherm van doen, en van het zelfstandig naamwoord scherm is het werkwoord schermen afgeleid. En denk ook eens aan het wonderschone zelfstandig naamwoord schermutseling ‘onbeduidend handgemeen'. Een scherm biedt bescherming, je zou dus verwachten dat schermen een beschermingssport, een verdedigingssport is. (Net zoals een geweer een wapen is om je mee te verweren, te beschermen dus.) Ook de Engelsen zien het trouwens zo: fence - fencing. Maar de manier waarop er geschermd wordt, doet toch echt anders vermoeden. In Duitsland noemt men noemen schermen fechten (en vechten kämpfen), maar als studenten de degen, het floret of de sabel hanteren, heet het ineens pauken. Dat is dan ook een woord uit de studententaal, afgeleid van Pauke, ‘pauk'. Het betekende oorspronkelijk ‘hard blokken, studeren', en is later tevens schermen gaan betekenen, omdat je daar, als je flink traint, ook erg moe van kunt worden. In de schermsport wordt gebruik gemaakt van drie wapens. Het verschil tussen de wapens zit hem in het gewicht en de vorm en buigzaamheid van de kling. Ook is het zo dat met de verschillende wapens alleen bepaalde plekken op het lichaam geraakt mogen worden. Met het floret alleen de romp, met de sabel alles boven de heuplijn en met de degen het gehele lichaam.
Floret komt van het Franse fleuret, wat op zijn beurt van het Italiaanse fioretto komt. Beide woorden betekenen ‘bloem' of ‘bloemknop'. Bij de verklaring in het Etymologisch Woordenboek van Van Dale staat het volgende te lezen: "zo genoemd [het floret, GB] vanwege de gelijkenis van de bloemknopachtige plant". Wie dit begrijpt, mag het zeggen. Mij ontgaat volkomen wat hier staat, en nog minder wat er bedoeld is. Wát lijkt op een ‘bloemknopachtige plant'? Het hele floret? De ‘gewone' Van Dale is iets duidelijker: "naar de bloemvorm van het gevest". Dat kan ik begrijpen, maar dan kan je een degen en een sabel ook wel een floret noemen, die hebben namelijk eenzelfde soort gevest. Er moet dus een brief naar Van Dale: "Geachte Meneer van Dale, een floret heet een floret omdat de punt van de kling afgeplat is. Dat wil zeggen: de kling heeft een stompe punt, en die lijkt op een bloemknop".
Kan het floret gezien worden als het ‘academische wapen', (rijke studenten in witte kleding op universiteiten ver van huis) dan moet de degen gezien worden als het ‘duelleerwapen' (rijke heren - waarvan één slechts één handschoen draagt - die elkaar om een vrouw ergens op een veld buiten de stad doodsteken). Het woord gaat via het Middelhoogduits terug op het Oudfranse dague, dat we ook herkennen in het Engelse dagger, ‘dolk'. In het moderne Frans betekent dague trouwens ook ‘dolk'. Dat is wel grappig, want wij spreken van een degen (dus op basis van het Oudfranse woord), maar de Fransen en Engelsen hebben een ander woord uit de kast moeten trekken (namelijk epée), simpelweg omdat hun dague/dagger ‘dolk' is gaan betekenen.
De sabel is het ‘miltaire wapen', waarmee je niet alleen mag steken, maar ook houwen. Op de website van schermvereniging Prometheus uit Delft staat te lezen dat de Hongaarse cavalerie het wapen in de 18e eeuw adopteerde "na veelvuldig contact met de Turken". Het is dan ook niet verbazingwekkend dat het woord sabel een Oosteuropese oorsprong heeft. Hongaars: szablya; Pools: szabla en Russisch: sábl'a, waarschijnlijk van het Kirgizische sapy ‘sabel'. Het zal iets met ‘snijden' van doen hebben, getuige het Hongaarse szabni ‘op maat snijden' en szabó ‘kleermaker'. Maar de Hongaarse bereden soldaten hieuwen en sneden vast andere dingen: armen, halzen, dat soort dingen. Vandaar ook "de bloedgeul op de rug van de kling" waar schermvereniging Prometheus op haar website fijntjes melding van maakt.
De Sportwereld nr. 24 - augutus/september 2001 Gerbrand Bakker