Kaatsen
In het vorige nummer van De sportwereld stond skûtsjesile (zónder n, de eindredactie dacht daar anders over) centraal, en ter aanvulling schreef ik over fierljeppe (zónder n, ook hier dacht de eindredactie anders over) en reedride (dat mocht van de eindredactie dan weer wél zonder n). Een geheel Friese aflevering dus. Deze keer wéér een geheel Friese aflevering, want het kaatsen staat centraal, wat in Friesland keatse (inderdaad: zónder n) genoemd wordt. De Middel-Nederlandse vorm is caetsen. Het Oud-Frans kende het werkwoord chacier, ‘jagen' of ‘kaatsen' (denk aan het Franse chasse ‘jacht') en in het Picardisch (een Noord-Frans dialect) werd dat cachier. Het werkwoord gaat terug op het Latijnse captare, ‘vangen'. Het Engelse to catch ‘vangen' gaat eveneens terug op dat Latijnse werkwoord. Gaat het bij kaatsen dus om het vangen? Nou nee, het gaat meer om het (heen en weer) slaan van de bal, dus kaatsen in de betekenis ‘stuit(er)en'. (Verder durf ik weinig te schrijven over de spelregels, ik heb geprobeerd ze te doorgronden (zowel via internet als langs het veld), maar dat is niet gelukt. Laatst vroeg een Leeuwarder kaatser mij wat me was opgevallen toen ik in Boazum langs de lijn van een kaatsveld stond. Na lang nadenken kwam ik niet verder dan: "Nou, dat iedereen de hele tijd zonder duidelijke reden heen en weer liep." "Juist!" kraaide hij.)
Twee echte kaatswoorden zijn perk en partuur. De ‘opslager' moet de bal in het perk (een heel kleine rechthoek in het veld van 61 bij 32 meter) zien te krijgen. Perk is eigenlijk park, van het Franse parc, ‘omheinde ruimte'. Een partuur is een kaatsteam, en dat bestaat uit drie personen. En jawel, ook dit woord leenden we uit het Frans: Oud-Frans part(e)ure, ‘verdeling', teruggaand op het Latijnse werkwoord partiri, ‘delen'. Partuur betekent ‘evenknie' of ‘gezelschap van bij elkaar passende personen'. Denk hierbij ook aan het Engelse peer: ‘gelijke'. Mede gezien deze ‘Franse invloed' gaat men er vanuit dat het moderne kaatsen ergens in de 12e eeuw in Picardië is ontstaan.
Ook durf ik weinig te schrijven over de puntentelling (die draait om ‘kaatsen', ‘eersten' en ‘spellen'), maar wel kan ik nog iets zeggen over het ‘zesarmig toestel' waarop met bordjes de stand wordt aangegeven. Dat wordt de telegraaf genoemd. Tèle- is Grieks voor ‘ver' en -graaf komt van het Griekse graphein, ‘schrijven'. Een ‘verreschrijver', dus. Telegrafie is niet uitsluitend het doorseinen van morse (wat dus met geluidssignalen te maken heeft) maar: ‘elke overdracht van berichten in beeld of geschrift tussen van elkaar verwijderde plaatsen door middel van een inrichting die verzenden en ontvangen gelijktijdig doet verlopen'. Het publiek op de tribunes ziet direct nadat een bordje aan de telegraaf wordt gehangen (door een mens van vlees en bloed) hoe de vork in de steel zit.
Wat Ajax - Feijenoord in het voetbal is, is de PC voor het kaatsen. PC staat voor permaninte kommisje, de ‘permanente commissie'. In 1853 richtten vijf Franeker notabelen een commissie op ter bevordering en instandhouding van de kaatssport, want die was - mede door de meer op geld dan op sport en vermaak beluste organiserende kasteleins - in de versukkeling geraakt. De commissie viel niet uit elkaar, maar bleek een blijvertje (=permanent) en na verloop van tijd werd de wedstrijd in Franeker aangeduid met de afkorting van de commissie en groeide hij uit tot de topper van het jaar.
De Sportwereld nr. 31 - augustus 2003 Gerbrand Bakker