Badminton
Dit is de zeventiende aflevering in de serie De Etymologie van... en nu pas zijn we toe aan het tweede geoniem, een woord op basis van een aardrijkskundige naam. Het eerste was rugby, een flink aantal afleveringen geleden. Ik ben twee keer in mijn leven met de trein door het stadje Rugby gereden, en nooit ben ik er uitgestapt. Als het héél hard waait, uit het westen, zou je kunnen zeggen dat Rugby onder de rook van Birmingham ligt. En zo ziet het er daar dan ook uit: grijs en grauw, fabriekschoorstenen, half ingestorte loodsen en heel veel ongebruikt, overwoekerd spoor. Was dit het stadje waar de sport rugby z'n naam aan dankt? Ja. En ergens klopte het beeld ook nog wel met een modderig veld, waarboven laaghangende wolken dreigen en waarop rauwe mannen met moddervegen op hun wangen en gescheurde sportkleding rondrennen.
En Badminton dan? Het gehucht Badminton met Badminton House ligt in de buurt van Chipping Sodbury, aan de rand van The Cotswolds, een streek waar ik, in welk seizoen dan ook, dolgraag uit de trein stap. Zo mooi is het er. Prachtig ook de strakke gazons bij de grote landhuizen, gazons waar men op lome zomernamiddagen aan croquet, lawntennis en badminton deed en doet. Rugby en Badminton zijn twee uitersten in het Engelse landschap en, lang geleden, óók in het maatschappelijke landschap. Badminton House werd bewoond door de hertogen van Beaufort, en één van deze hertogen zou in de tweede helft van de 19e eeuw het huidige badmintonspel hebben ontwikkeld uit een soort kinderspel met een ‘pluimbal', dat in Engeland battledore and shuttlecock genoemd werd (battledore is wellicht een verengelste vorm van het Portugese batedor ‘hij die slaat' of ‘slagman'). Of liggen de zaken toch anders? Introduceerden Engelse officieren die in India gestationeerd waren het spel in Engeland? De badmintonvorsers zijn het er niet helemaal over eens. Laten we het erop houden dat zowel in Engeland als India (en andere delen van de wereld) een spel met een pluimbal en rackets gespeeld werd. Het is de verdienste van de hertog geweest dat hij tot een vorm van reglementering kwam, op basis waarvan later de sport badminton zoals wij die nu kennen geënt is.
De etymologie van racket heb ik in een eerder nummer van De Sportwereld, waarin tennis centraal stond, al behandeld. Voor degenen die het vergeten zijn: racket is afgeleid van het Arabische râha(t) ‘handpalm'. Blijft over de shuttle, de ‘vederbal' of ‘pluimbal'. [Tussen vierkante haken eerst iets anders: hoe komt het toch dat wij altijd maar klakkeloos vooral Engelse sportwoorden overnemen? Nou, simpelweg omdat we de sport overnemen. Maar met badminton hebben we er toch een Hollands tintje aan gegeven: de meeste Nederlanders spreken het woord uit met de nadruk op de eerste lettergreep en niet, als de Engelsen, en dus zoals het hoort, op de tweede lettergreep.] Shuttle is - hoe kan het ook anders - een Engels woord, van het Oud-Engelse scytel ‘projectiel' of ‘pijl'. Het zelfstandig naamwoord is afgeleid van het werkwoord sceotan ‘schieten' (Nieuw-Engels to shoot) en daarmee Indo-Europees verwant aan het Nederlandse schieten. Het woord pluimbal heeft het trouwens ook overleefd. Er zijn in Nederland voor zover ik heb kunnen nagaan drie badmintonverenigingen die de naam Pluimbal dragen. En in Zuid-Afrika wordt geen badminton maar pluimbal gespeeld. Maar ja, het Afrikaans verhoudt zich tot het Engels zoals het Nederlands tot het Frans in Vlaanderen: als het maar even mogelijk is een Afrikaans/Nederlands equivalent inzetten. In Zuid-Afrika betekent dat bijvoorbeeld lugwaardin in plaats van stewardess en in Vlaanderen regenscherm in plaats van paraplu.
De Sportwereld nr. 29 - december 2002 Gerbrand Bakker